انواع ذکر

انواع ذکر

ذکر بر چند قسم تقسیم می شود:

۱ - تحمید

سعید قماط از فضل روایت کرده است که گفت: به حضرت صادق علیهالسلام عرض کردم: فدایت گردم! یک دعای جامع به من بیاموز فرمود:

۶۶۲ - ( احمد الله فانه لا یبقی احد یصلی الا دعا لک، یقول: سمع الله لمن حمده ) .

یعنی: خدای را حمد کن که در این صورت، هر نماز گزاری برایت دعا می کند و می گوید: خداوند بشنود سخن کسی را که او را ستایش کند .

از پیامبر اکرم صلىاللهعلیهوآلهوسلم روایت شده است که فرمود:

۶۶۳ - ( کل کلام لا یبدا فیه بالحمد، فهو اقطع ) .

یعنی: هر سخنی که با حمد الهی آغاز نگردد، مقطوع و بریده است .

ابو مسعود از حضرت صادق علیهالسلام روایت کرده است که فرمود:

۶۶۴ - ( من قال اربع مرات اذا اصبح: الحمد لله رب العالمین، فقد ادی شکر یومه، و من قالها اذا امسی فقد ادی شکر لیلته ) .

یعنی: هر کس که هنگام دخول در صبح، چهار مرتبه بگوید الحمد لله رب العالمین شکر آن روز را انجام داده و هر کس هنگام دخول در شب آن را بگوید: شکر شبش را ادا کرده است..

از حضرت صادق علیهالسلام روایت شده است که رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم فرمود:

۶۶۵ - ( من قال: الحمد لله کما هو اهله، فقد شغل کتاب السموات فیقولون: اللهم لا نعلم الغیب، فیقول الله: اکتبوها کما قال عبدی و علی ثوابها ) .

یعنی: هر کس بگوید: الحمد لله کما هو اهله (یعنی آنگونه ستایشی مخصوص خداست که او سزاوار آن است)، نویسندگان آسمانی را از نوشتن باز داشته، می گویند: خدایا! ما که غیب نمی دانیم، خداوند متعال می فرماید: همانگونه که بنده ام گفته بنویسید، من خودم پاداشش را بر عهده می گیرم .

۲ - صورت تمجید

علی بن حسان از یکی از یارانش از حضرت صادق علیهالسلام روایت کرده است که فرمود:

۶۶۶ - ( کل دعاء لا یکون قبله تمجید فهو ابتر انما التمجید ثم الثناء ) .

یعنی: هر دعایی که قبل آن، تمجید نباش ابتر و منقطع است، اول تمجید بعد ثناء .

راوی گوید: عرض کردم: کمترین چیزی که به عنوان تمجید کفایت می کند چیست؟ فرمود: بگو:

( اللهم انت الاول فلیس قبلک شی ء و انت الاخر، فلیس بعدک شی ء، و انت الظاهر فلیس فوقک شی ء و انت الباطن فلیس دونک شی ء، و انت العزیز الحکیم )().

یعنی: خدایا! تو آن اولی هستی که قبل از تو چیزی نیست، تو آن آخری هستی که بعد از تو چیزی نیست، تو آن غالبی هستی که بر تراز تو چیزی نیست، تو آن سری هستی که مخفی تر از تو چیزی نیست و تو عزیزی و حکیمی.

راوی به همین سند گوید از امام صادق علیهالسلام پرسیدم: کمترین چیزی که به عنوان تحمید کفایت می کند چیست؟ فرمود می گویی:

۶۶۷ - ( الحمد لله الذی علا فقهر، و الحمد لله الذی بطن فخبر، و الحمد لله الذی یحیی الموتی و یمیت الاحیاء و هو علی کل شی ء قدیر ) .

یعنی: حمد مخصوص خداوند بلند مرتبه ای است که بر همه چیز، چیره است، ستایش مخصوص خدایی است که از اسرار و درون با خبر است، حمد مخصوص خدایی است که مرده ها را زنده می کند و زنده ها را می میراند و بر هر چیزی قادر است.

۳ - تهلیل و تکبیر

ربعی از فضیل از امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام روایت کرده است که فرمود:

۶۶۸ - ( اکثروا من التهلیل والتکبیر فانه لیس شی ء احب الی الله من التکبیر و التهلیل ) .

یعنی: تهلیل و تکبیر را زیاد کنید که چیزی نزد خدا محبوبتر از تکبیر و تهلیل نمی باشد .

از پیامبر اکرم صلىاللهعلیهوآلهوسلم روایت شده است که فرمود:

۶۶۹ - ( خیر العباده قول لا اله الا الله ) .

یعنی: بهترین عبادت، گفتن لا اله الا الله است .

۴ - تسبیح

یونس بن یعقوب گوید:

۶۷۰ - ( قلت لابی عبد الله علیهالسلام : من قال: سبحان الله مائه مره، کان ممن ذکر الله کثیرا؟ قال: نعم ) .

یعنی: به حضرت صادق علیهالسلام عرض کردم: کسی که صد بار بگوید سبحان الله، آیا جزء کسانی خواهد بود که خدا را زیاد ذکر کرده؟

فرمود: آری.

در روایت آمده است:

۶۷۱ - لشکرگاه حضرت سلیمان بن داود علیهالسلام صد فرسخ در صد فرسخ بود که بیست و پنج فرسخش برای جهنم، بیست و پنج فرسخش انسانها، بیست و پنج فرسخش برا پرندگان و بیست و پنج فرسخش برای حیوانات بود.

جناب سلیمان علیهالسلام هزار خانه از شیشه داشت که بر چوب بنا شده بودند، در میان این خانه ها سیصد زن و هفتصد کنیز بسر می بردند، جنها برای آن حضرت فرشی از طلا و ابریشم بافته بودند به اندازه دو فرسخ در یک فرسخ منبر طلایی آن حضرت را در وسط این فرش قرار می دادند، سلیمان نبی در حالی بر روی منبر می نشست که گردا گردش ششصد هزار کرسی از طلا و نقره قرار داشت، انبیا بر کرسی طلا و علما بر کسی نقره، تکیه می دادند و گردش مردم بودند و گرد مردم جنها و شیاطین، در این حال پرندگان، بالهایشان را می گشودند تا خورشید آنان را نیازارد، باد صبا ای بساط را بر می داشت و مسیر یک ماه را یک روزه طی می نمود.

روایت شده که به باد فرمان می داد تا آن بساط را برداشته، حرکتش دهد، خداوند متعال وحی فرستاد - در حالی که او بین آسمان و زمین در حال سیر بود - که من بر حکومت تو این را افزودم که هیچ کسی سخنی نگوید مگر آنکه باد آن را به گوش تو برساند، پس حکایت که آن حضرت از کشاورزی گذشت که می گفت: فرزند داود حکومت با عظمتی دارد (تا این را گفت) باد آن سخن را به گوش سلیمان رساند، سلیمان فرود آمد و به سوی آن کشاورز رفت و گفت: من آمدم، (به تو بگویم:) آنچه را که بر آن قدرت نداری، آرزو مکن، سپس فرمود:

یک تسبیح تو که مورد قبول خداوند متعال قرار گیرد از آنچه به خاندان داود داده شده، بهتر است) .

و در حدیث دیگر آمده است: ثواب تسبیح برای تو می ماند، اما حکومت سلیمان از بین می رود .

۵ - تسبیح و تحمید

از حضرت صادق علیهالسلام روایت شده است که فرمود:

۶۷۲ - ( قال امیر المومنین: التسبیح نصف المیزان، و التحمید یملا المیزان، ولا الا الله و الله اکبر ما بین السماوات و الارض ) .

یعنی: امیر المومنین علیهالسلام فرمود: سبحان الله، نصف ترازو را می گیرد و الحمد الله، آن را پر می سازد و لا اله الا الله و الله اکبر، ما بین آسمانها و زمین را پر می کند .

۶ - ذکر ذیل

۶۳۷ - ( اشهد ان لا اله الا الله و حده لا شریک له الها و احدا فردا صمدا لم یتخذ صاحبه ولا ولدا ) .

یعنی: شهادت می دهم که معبودی جز الله نیست تنهاست و شریکی ندارد، معبودی یگانه و یکتا و فرد و بی نیازی است که نه همسری اختیار کرده و نه فرزندی.

امام صادق علیهالسلام فرمود:

( من قالها خمسا و اربعین مره کتب الله له خمسا و اربعین الف حسنه، و محی عنه خمسا و اربعین الف سیئه و رفع له خمسا و اربعین الف درجه، و کان کمن قرا القران فی یومه اثنی عشر الف مره، و بنی الله له بیتا فی الجنه ) .

یعنی: هر کس این (اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له...) را چهل و پنج بار بگوید، خداوند متعال برایش چهل و پنج هزار حسنه می نویسد و چهل و پنج هزار سیئه را از او محو می نماید و چهل پنج هزار درجه او را بالا می برد، او چون فردی خواهد بود که قرآن را در یک روز دوازده هزار بار خوانده باشد و (بالاخره) خداوند سبحان خانه ای در بهشت برایش می سازد).

۷ - کلمات پنجگانه

پیامبر اکرم صلىاللهعلیهوآلهوسلم فرمود:

۶۷۴ - ( الا اعلمکم خمس کلمات خفیفات علی اللسان، ثقیلات فی المیزان، یرضین الرحمن، و یطردن الشیطان، و هن من کنوز الجنه و من تحت العرش، و هن الباقیات الصالحات. قالوا: بلی یا رسول الله، فقال صلىاللهعلیهوآلهوسلم : قولوا سبحان الله، و الحمد الله، ولا اله الا الله، والله اکبر، ولا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم و قال خمس بخ بخ لهن ما اثقلهن فی المیزان ) .

یعنی: آیا پنج کلمه به شما بیاموزم که بر زبان، سبک باشد و در میزان، عمل سنگین، کلماتی که خداوند رحمان را راضی کرده شیطان را طرد نمایند، کلماتی که رسول الله! فرمود: بگویید: سبحان الله و... منزه است خداوند! سپاس و ستایش مخصوص خداوند است! معبودی جز خداوند نیست، خداوند بزرگتر است و هیچ دگرگونی و قدرتی جز به واسطه خداوند بلند مرتبه با عظمت، وجود ندارد آنگاه پنج مرتبه فرمود: به به به این کلمات که چقدر میزان را سنگین می سازند .

۸ - تسبیحات اربعه

از امام باقر علیهالسلام روایت شده است که فرمود:

۶۷۵ - ( مر رسول الله صلىاللهعلیهوآلهوسلم برجل یغرس غرسا فی حائط له فوقف علیه و قال: الا ادلک علی غرس اثبت اصلا و اسرع ایناعا و اطیب ثمرا و ابقی؟ قال: فدلنی یا رسول الله، فقال، اذا اصبحت و امسیت فقل: سبحان الله، و الحمد لله، ولا اله الا والله اکبر، فان لک بذلک ان قلته بکل تسبیحه عشر شجرات فی الجنه من انواع الفاکهه و هن من الباقیات الصالحات. قال: فقال الرجل: فانی اشهدک یا رسول الله، ان حائطی هذا صدقه مقبوضه علی فقراء المسلمین اهل الصدقه، فانزل الله تبارک و تعالی ایات من القران: فاما من اعطی و اتقی و صدق بالحسنی فسنیسره للیسری ) ( ۲۳۶ ) .

یعنی: رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم از کنار مردی گذر می کردند که رد باغش مشغول کاشتن درختی بود، حضرت ایستاد و به او فرمود: آیا درختی به تو معرفی کنم که ریشه اش استوارتر باشد و زودتر برسد و میوه های پاکتر و با دوامتر بدهد؟. عرض کرد: راهنمای کن مرا ای رسول خدا!

فرمود: هرگاه وارد صبح و شام شدی، بگو: سبحان الله والحمد لله ولا اله الا الله و اکبر، که اگر این را بگویی برای تو در برابر هر یک تسبیح، از هر میوه ای ده درخت در بهشت خواهد بود و این کلانم یکی از مصادیق باقیات صالحات است.

آن مرد گفت: ای رسول خدا! من تو را شاهد می گیرم و این باغم را تحویل تو می دهم تا برای مسلمین صدقه باشد - آنانی که اهل صدقه اند - در اینجا خداوند تبارک تعالی آیاتی از قرآن را نازل فرمود: هر کس عطا و احسان کرد و تقوا داشته، نیکی را تصدیق نمود، ما کار او را سهل و آسان می گردانیم.

محمد بن خالد برقی از حضرت صادق از پدرش از جدش علیهمالسلام نقل کرده است که:

۶۷۶ - ( قال رسول الله صلىاللهعلیهوآلهوسلم : من قال: سبحان الله، غرس الله له بها شجره فی الجنه، و من قال: الحمد لله، غرس الله له بها شجره فی الجنه و من قال لا اله الا الله غرس الله له بها شجره فی الجنه و من قال: الله اکبر، غرس الله له بها شجره فی الجنه: فقال له رجل من قریش: اذا شجرنا فی الجنه لکثیر. قال صلىاللهعلیهوآلهوسلم : نعم، ولکن ایاکم ان ترسلوا علیها نیرانا فتحر قوها، و ذلک قول الله عزوجل: یا ایها الذین امنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول ولا تبطلوا اعمالکم ) (۲۳۷) .

یعنی: رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم فرمود:

هر کسی بگوید: سبحان الله خداوند در برابر آن، درختی در بهشت برایش می کارد.

هر کسی بگوید: الحمد لله خداوند در برابر آن، درختی در بهشت برایش می کارد،

هر کس بگوید لا اله الا الله خداوند در برابر آن، درختی در بهشت برایش می کارد،

و هر کسی بگوید: الله اکبر خداوند در برابر آن درختی در بهشت برایش می کارد.

در اینجا مردی از قریش به آن حضرت گفت: بنابر این، درختان ما در بهشت زیاد خواهد بود، رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم فرمود: بله اما مبادا به سوی آن درختها آتش بفرستید و آنها را بسوزانید که خداوند عزیز و جلیل می فرماید: ای اهل ایمان! خدا و رسولش را اطاعت کنید و اعمالتان را باطل ننمایید .

و از آن حضرت است که:

۶۷۷ - ( ان النبی قال لا صحابه ذات یوم: ارایتم لو جمعتم ما عندکم من الثیاب و الابنیه و الامتعه ثم وضعتم بعضه علی بعض اکنتم ترون انه یبلغ السماء؟ قالوا: لا یا رسول الله، قال: افلا ادلکم علی شی ء اصله فی الارض و فرعه فی السماء؟ قالوا: بلی، قال: یقول احدکم اذا فرغ من الفریضه: سبحان الله و الحمد لله ولا اله الا الله اکبر ثلاثین مره فان اصلهن فی الارض و فرعهن فی السماء، وهن یدفعن الهم الهدم، و الحرق، و لغرق، و التردی فی البئر، و اکل السبع، و میته السوء و البلیه التی تنزل من السماء فی ذلک الیوم علی العبد و هن الباقیات الصالحات ) .

یعنی: پیامبر اکرم صلىاللهعلیهوآلهوسلم روزی به یاران خود فرمود: اگر تمامی لباسها و ساختمانها و وسایل زندگی خود را جمع کنید و روی هم بگذارید، آیا خیال می کنید به آسمان می رسد؟ گفتند: نه، یا رسول الله! فرمود: آیا شما را به چیزی راهنمایی کنم که ریشه اش در زمین و شاخه اش در آسمان باشد؟ گفتند: بلی. فرمود: هر یک از شما آنگاه که از نماز واجب فارغ شد، سی مرتبه بگوید: سبحان الله والحمد الله ولا اله الا الله والله اکبر، که ریشه این کلمات در زمین است و شاخ برگش در آسمان و همین کلام است که قمر و فرو ریختن دیوار و آتش گرفتن و غرق شدن و افتادن در چاه و خوردن درندگان و مرگ بد و بلاهایی که از آسمان نازل می شود را در آن روز از بنده دفع می کنند و همین کلمات، باقیات صالحاتید .

حماد بن عثماناز امام صادق علیهالسلام از پدرانش از حضرت علی علیهالسلام نقل کرده است که فرمود:

۶۷۸ - ( قال رسول لله صلىاللهعلیهوآلهوسلم لم اسری بی الی السماء دخلت الجنه فرایت فیها فیعانا بقعا من مسک، و رایت فیها ملائکه یبنون لبنه ذهب و لبنه فضه و ربما امسکوا فقلت لهم: ما لکم ربما بنیتم و ربما امسکتم؟ فقالوا: امسکنا حتی تجیئنا النفقه، قلت: و ما نفقتکم؟ قالوا: قول المومن: سبحان الله، والحمدلله، ولا اله الا الله، و الله اکبر، و اذا قالهن بنینا، و اذا سکت و امسک امسکنا ) .

یعنی: رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم فرمود: وقتی به آسمان برده شدم؛ بهشت را دیدم که در آن سرزمین بود و بقعه هایی از مشک در آن قرار داشت، ملائکه ای را دیدم که خشتهایی از طلا و خشتهایی از نقره را روی هم می چیدند و گاهی دست نگه می دارید؟ گفتند: دست نگه می داریم تا خرجی ما برسد. گفتم: مکر خرجی شما چیست؟ گفتند: سخن مومن که می گوید: سبحان الله والحمد لله ولا اله الا الله والله اکبر هر وقت اینها را بگوید: بنا را می چینم و هر وقت ساکت شود و دست نگه دارد ما نیز دست نگه می داریم .

۹ - استغفار

سکونی از حضرت صادق علیهالسلام روایت کرده است که فرمود:

۶۷۹ - ( قال رسول الله صلىاللهعلیهوآلهوسلم : خیر الدعاء الاستغفار )

یعنی: رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم فرمود بهترین دعا استغفاره است .

و فرمود:

۶۸۰ - ( ان للقلوب صدا کصدا النحاس فاجلوها بالاستغفار ) .

یعنی: قلبها را زنگ کاری است چون زنگ مس که باید با استغفار، جلایش دهید .

و فرمود:

۶۸۱ - ( من اکثر الاستغفار جعل الله له من کل هم فرجا، و من کل ضیق مخرجا، و رزقه من حیث لا یحتسب ) .

یعنی: هر که استغفارش را زیاد کند، خداوند متعال برایش از هر غمی، گشایشی و از هر تنگنایی، راه عبوری فراهم می کند و از راهی که گمان نمی برد، به او روزی می رساند .

زراره از حضرت صادق علیهالسلام روایت کرده است که:

۶۸۲ - ( اذا اکثر العبد من الاستغفار رفعت صحیفته و هی تتلالا ) .

یعنی: هرگاه بنده، استغفارش را زیاد کند، نامه اعمالش به حالت نورانیت بالا می رود .

از حضرت رضا علیهالسلام نقل شده است که فرمود:

۶۸۳ - ( مثل الاستغفار مثل ورقه علی شجره تحرک فتناثر و المستغفر من ذنب و هو یفعله کالمستهزی ء بربه ) .

یعنی: استغفار مانند این است که درختی حرکت داده شود و برگهایش بریزد، اما کسی که گناه را انجام می دهد و در همان حال، استغفار می نماید، مانند کسی است که پروردگارش را به تمسخر گرفته است ( ۲۳۸ ) .

و فرمود:

۶۸۴ - ( کان رسول الله صلىاللهعلیهوآلهوسلم لا یقوم من مجلس و ان خف حتی یستغفر الله خمسا و عشرین مره. )

یعنی: رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم از مجلسی - ولوکم و سبک - بر نمی خاست مگر اینکه بیست و پنج بار از خدا طلب مغفرت می نمود .

و از آن حضرت نقل شده است که:

۶۸۵ - ( کان رسول الله صلىاللهعلیهوآلهوسلم یسیتغفره غداه کل یوم سبعین مره و یتوب الی الله سبعین مره، قلت: و کیف کان یقول: استغفر الله و اتوب الیه؟ فقال علیهالسلام : کان یقول: استغفر الله سبعین مره، و یقول: اتوب الی الله سبعین مره. )

یعنی: رسول خدا صلىاللهعلیهوآلهوسلم صبح هر روز، هفتاد مرتبه استغفاره و هفتاد مرتبه توبه می نمود راوی گوید: پرسیدم: چگونه؟ می گفت استغفر الله و اتوب الیه؟ فرمود: هفتاد مرتبه می فرمود: استغفر الله و هفتاد مرتبه می فرمود: اتوب الی الله.

و فرمود:

۶۸۶ - ( الاستغفار و قول لا اله الا الله خیر العباه، قال الله العزیز الجبار: فاعلم انه لا اله الا الله و استغفر لذنبک ) ( ۲۳۹ ) .

یعنی: استغفار و کلام لا اله الا الله، بهترین عبادت است که خدای عزیز و جبار فرمود: بدانکه معبودی جز الله نیست و برای گناه خود، طلب آمرزش نما .

برداشت از کتاب بندگی و نیایش