مختصری از حروف مقطعه قرآن کریم

---

برخى از سوره ها باحروفى آغاز مى شود که چون ناپیوسته قرائت مى شود، به حروف مقطعه نام گذارى شده است. تبیین این حروف از آغاز تاریخ تفسیرتاکنون همواره توجه مفسران و قرآن پژوهان را به خود معطوف داشته و در تحلیل آن دو راه پیموده اند:

1 - برخى این حروف را راز و رمزى میان خدا و رسول اکرم (ص) دانسته، از این رو آن را غیر قابل تفسیرمى دانند

2 - گروه دیگرى (که بیشتر آنها مفسران و قرآن شناسان هستند) برآنند که این حروف مانند سایر آیات اگر چه معرفت کنه آن میسور نیست، لیکن تفسیر پذیر است.

ابتدا برخى از ویژگى هاى حروف مقطعه را ذکر مى کنیم، سپس به برداشت ها و تحلیل هاى مفسرانى از حروف مقطعه مى پردازیم. برخى از ویژگى هاى حروف مقطعه عبارت است از :

1 - حروف مقطعه از مختصات قرآن است و در سایر کتاب هاى آسمانى مانند تورات و انجیل سابقه ندارد.

2 - این حروف اختصاص به سوره هاى مکى یا مدنى ندارد، زیرا در 27 سوره مکى و در دو سوره مدنى آمده است.

3 - حروف مقطعه اوایل سوره ها ، برخى یک حرفى است ، مانند : "ن" و "ق" و برخى دو حرفى مانند : "طس" ، "یس" ، "طه" و "حم" و برخى سه حرفی، مانند : "الم"، "الر" و "طسم" و برخى چهار حرفى مانند : "المص" و برخى پنج حرفى، مانند: "کهیعص" و "حم عسق".

4 - برخى از این حروف اصلا تکرار نشده است، مانند "ن" و "ق" ؛ بعضى دوبار تکرار شده ، مانند "ص" که در سوره "ص" به طور مستقل ذکر شده و در سوره اعراف جزو "المص" قرار گرفته ؛ برخى از آنها شش بار تکرار شده، مانند "الم" و بعضى از آنها هفت بار تکرار شده، مانند "حم" و آن سوره هاى هفتگانه به "حوا میم سبعه" موسوم است.

5 - حروف مقطعه پس از حذف مکررات آن ها چهارده حرف است.

6 - در 29 سوره اى که حروف مقطعه دارد، در آغاز یا متن آنها سخنى از وحی، نبوت و قرآن است و این یک مطلب مشترک بین این سوره ها مى باشد.

7 - بین حروف مقطعه هر سوره با محتواى آن سوره ارتباط خاصى است. بر این اساس ، همه سوره هایى که با حروف مقطعه همگون آغاز مى شود، در خطوط کلى مضامین نیز همگون است. اما این که حروف مقطعه بر چه معنا و مفهومى دلالت دارد، آرا و احتمال هاى گوناگون ابراز شده که برخى از آنها عبارت است از :

أ) حروف مقطعه از متشابهاتى است که علم آن مخصوص خدا است و درک آن میسور غیر خدا نیست.

ب) حروف مقطعه هر سوره نام همان سوره است، چنان که سوره هاى "یس" و "طه" و "ص" و "ق" هر کدام به نام حروف مقطعه خود نام گذارى شده اند.

پ) حروف مقطعه نام هاى قرآن کریم است.

ت) هر یک از حروف مقطعه، علامت اختصارى و اشاره به اسمى از حسناى الهى و برخى نیز رمز و اشاره به نام پیامبر اکرم (ص) است.

ث) حروف مقطعه اجزاى اسم اعظم الهى است و اگر به درستى و از روى بصیرت ترکیب شود، اسم اعظم ظهور مى کند. اسم اعظم نامى است که با آن مى توان در جهان هستی، تصرف کرد و انسان هاى عادى به معرفت آن دسترسى ندارند.

ج) حروف مقطعه سوگندهایى است که خداوند یاد کرده بر این که قرآن، کلام و کتاب اوست. سر سوگند به این حروف آن است که حروف الفبا داراى شرافت و حرمت است.

چ) این حروف براساس حساب ابجد اشاراتى است به مدت بقاى اقوام و امت ها و اجل آنها و نعمت ها و بلاها ، چنان که در روایات آمده است که "المص" ناظر به انقراض دولت اموى است.

خ) حروف مقطعه براى مرز بندى بین سوره ها و نشانه انقضاى سوره قبلى و شروع سوره بعدى است.

خ) این حروف به منزله خلاصه و پیام اجمالى محتواى سوره است.

د) حروف مقطعه مقدمه و کلید سوره ها است.

ذ) سوره هاى داراى حروف مقطعه مشترک ، در مضامین و سیاق نیز با یکدیگر مشابه و متناسب است و این تشابه ویژه میان سوره هاى مزبور با سایر سوره ها وجود ندارد.

ر) حروف مقطعه رمز و سرى بین خدا و رسول اکرم (ص) است و مقصد از آن افهام دیگران نیست.

ز) خداوند مى خواهد بگوید که قرآن از جنس همین حروف الفبا است که روزمره با آن سر و کار دارید اما از آوردن مثل آن ناتوان هستید و نمى توانید مثل قرآن بیاورید، پس بفهمید که این کلام از ناحیه خداوند است.

در بسیارى از سوره ها ، پس از حروف مقطعه ، آیه بعدى در مورد قرآن و نزول وحى است.

علامه طباطبایی

علامه طباطبایی در تفسیر سوره شوری در باره این حروف فرموده: «چنان چه درسوره هایی که به حروف مقطعه افتتاح شده تدبر شود، مانند «الم» ها، «الر» ها، «طس» ها و «حم» ها، هرآینه می یابی که این سوره ها از حیث محتوا مشابه یک دیگرند، سیاق آن ها یک نواخت است لذا ممکن است حدس زده شود که میان این حروف و محتوای سوره های مربوطه رابطه ای وجود دارد مثلا سوره اعراف به «المص» مصدر گشته، شاید جامع بین محتوای سوره های «الم» و سوره «ص» باشدسوره رعد که مصدر به «المر» گشته، شاید جامع محتوای سوره های «الم» وسوره «ص» باشد هم چنین سوره رعد که مصدر به «المر» گشته شاید جامع بین محتوای سوره های «الم» و سوره های «الر» باشد و لذا چنین استفاده می شود که این حروف رموز و اشارت هایی باشند میان خدا و رسول، که از دید ما پنهان است وبیش از این نحو ارتباط، چیزی از آن نمی دانیم باشد که دیگران بیش تر و بهتر از آن دریابند شاید به همین معنا اشارت باشد آن جا که مولا امیرمؤمنان (ع) فرموده: «هرکتاب گزیده ای دارد و گزیده این کتاب (قرآن) حروف الفبایی است که در آغازسوره ها واقع گردیده است».

نشانه اعجاز قرآن

یکی از قدیمترین و پرطرفدارترین نظریهها در تفسیر حروف مقطعه این است که دلیل آغاز شدن ۲۹ سوره قرآن با این حروف، آن است که تازیان بفهمند این قرآنِ معجز، از همان حروفی نظم و تألیف یافته است که با آن سخن میگویند و متون معمولی خود را با آن تألیف میکنند، پس اگر مدعیاند این قرآن کلام خدا نیست، مثلش را بیاورند.

این ۷۸ حرف (که بدون تکرار ۱۴ تا میشود) به قرار زیر است:

ردیف	حروف مقطعه	طول کلمه (حرف)	تعداد تکرار	تعداد حروف	سوره
۱	الم	۳	۶	۱۸	بقره، آل عمران، عنکبوت، الروم، لقمان، السجده
۲	المص	۴	۱	۴	الاعراف
۳	الر	۳	۵	۱۵	یونس، هود، یوسف، ابراهیم، الحجر
۴	المر	۴	۱	۴	الرعد
۵	کهیعص	۵	۱	۵	مریم
۶	طه	۲	۱	۲	طه
۷	طسم	۳	۲	۶	الشعراء، القصص
۸	طس	۲	۱	۲	النمل
۹	یس	۲	۱	۲	یس
۱۰	ص	۱	۱	۱	ص
۱۱	حم	۲	۶	۱۲	غافر، فصلت، الزخرف، الدخان، الجاثیه، الاحقاف
۱۲	حم عسق	۵	۱	۵	الشوری
۱۳	ق	۱	۱	۱	ق
۱۴	ن	۱	۱	۱	القلم
جمع ستون		۳۸	۲۹	۷۸

و نیز با حذف حروف تکراری ۱۴ حرف باقی میماند:در عبارت (صراط علی حق نمسکه) جمع است

ا

ح

ر

س

ص

ط

ع

ق

ک

ل

م

ن

ه

ی