موضوعاتی که در قرآن کریم ، درباره نفس استعمال شده بسیار است ، و شناخت آن برای همگان ضروری است؛ لذا به اختصار، شواهدِ کتاب وحی را برای آگاهی نفوس ، و عبرت از آنچه در تبیین و شرح احوال صاحبان نفس و قوای عقل و جهل (رحمانی و شیطانی) آمده است ، اشاره می نماییم.

ارتباط نفس با خداوند

نفس خداوند

مهمّتر و بارزتر از همه اینکه حق تعالی این کلمه را برای خود استعمال فرموده است . در سوره آل عمران فرمود : خداوند شما را از (کیفر و عقوبت ) نفسش می ترساند « یحذ رکم اللّه نفسه ». (آل عمران/28،30)

در سوره انعام فرمود : پروردگارتان رحمت را بر نفسش مقرر کرده است « کتب ربکم علی نفسه الرحمة ». (انعام/54)

و درباره پرستش خدایان هم کلمه نفس را استعمال فرموده است : «بگو پروردگار آسمان ها و زمین کیست ؟ بگو : خداوند ؛ بگو: آیا در برابر او سرورانی گزیده اید که هیچ سود و زیانی برای نفس خویش در اختیار ندارند؟ «لا یملکون لانفسهم نفعا و لا ضرا». (رعد / 16)

خداوند به حضرت موسی (ع) فرمود : من تو را برای نفس خودم پروراندم « واصطنعتک لنفسی ». (طه / 41)

علم خداوند

انسان باید بداند که خداوند علم مطلق به همه چیز دارد ؛ و آنچه را در نفس آنهاست می داند . اگر این موضوع یقینی شود ، کار نفس در جهت صواب و حقیقت می شود و فائز می گردد . و اگر این نکته را نداند و جهل بورزد و یا بداند اما مغلوب هوای نفس شود زیان کار می گردد .

در سوره بقره فرمود: بدانید که خداوند آنچه در نفس تان می گذرد می داند« یعلم ما فی انفسکم » پس از او بترسید. (بقره / 235)

حضرت نوح به قوم خود فرمود : خداوند به آنچه در نفس ها می گذرد آگاه است «اعلم بما فی انفسهم ». (هود / 31)

حضرت عیسی (ع) به خداوند گفت : تو آنچه در نفسم می باشد می دانی و آنچه در نفس توست نمی دانم « تعلم ما فی نفسی و لا اعلم ما فی نفسک ».(مائده / 116)

و درباره اعمال انسانها که چه چیزی کسب می کنند ، خداوند فرمود : خداوند هر نفسی آنچه انجام دهد می داند « یعلم ما تکسب کل نفس». (رعد / 42)

مخفی کاری درون

خداوند نفس را خلق کرد ، به درون و برون آن آگاهی کامل دارد . آدمیان کارهای ظاهری آنان آشکار می شود ، اما آنچه در درون نفس ، چه خواطر و نیّتی دارند بر مردم آشکار نیست ، فقط خدا و اولیاء الهی می دانند .

در جنگ احد ، که اوّل پیروز شدند ، و بعد بخاطر گرفتن غنائم ، کوتاهی در فرمان پیامبر کردند و شکست خوردند ؛ گروهی در فکرشان ، نفس را به خطورات مبتلا کردند . خداوند در سوره آل عمران درباره اینان چنین می گوید : گروهی در فکر نفس خودشان بودند ، و درباره خدا ، گمان های ناروا ، همچون گمان های (دوران) جاهلیت می بردند و می گفتند : آیا ما را در این کار اختیاری هست ؟ (ای پیامبر) بگو سر رشته کارها (شکست یا پیروزی ) یکسر به دست خداست .

آنان چیزی را در نفس هایشان پوشیده می داشتند «یخفون فی انفسهم » که برای تو آشکار نمی کردند می گفتند : اگر ما را در این کار اختیاری بود در اینجا کشته نمی شدیم. بگو : اگر شما در خانه های خود هم بودید ، کسانی که کشته شدن بر آنان نوشته شده بود قطعا بسوی قتل گاه های خویش می رفتند و اینها برای دین است که خداوند آنچه را در دلهای شماست (در عمل) بیازماید ، و آنچه را در قلب های شماست پاک گرداند و خداوند به راز سینه ها آگاه است .(آل عمران /145)

ارتباط نفس با پیامبران

و استعمال کلمه نفس درباره انبیاء نیز در کتاب وحی آمده است :

حضرت محمّد ص

خداوند به امت اسلامی فرمود : قطعا برای شما پیامبری از نفس خودتان آمد « رسول من انفسکم ».( توبه /128 )

در سوره نساء به پیامبر (ص) فرمود : در راه خدا پیکار کن و جز عهده دار نفس خودت نیستی «لا تکلف الا نفسک » ولی مؤمنان را ( به مبارزه ) برانگیز. (نساء / 84)

چون پیامبر(ص) غصّه می خورد که مردم ایمان نمی آورند ، و دنبال شرک و بت پرستی می باشند ، خداوند به پیامبر (ص) فرمود : مبادا نفس خود را از دریغ خوردن بر آنان از بین ببری « فلا تذهب نفسک » (فاطر/8)

چه بسا اگر ایمان به سخن تو نیاورند به دنبال ایشان نزدیک است نفس خود را از بین ببری « باخع نفسک ». (کهف / 60)

حضرت عیسی

حضرت عیسی (ع) به خداوند گفت : تو آنچه در نفسم می باشد می دانی و آنچه در نفس توست نمی دانم « تعلم ما فی نفسی و لا اعلم ما فی نفسک ». (مائده / 116)

حضرت موسی

خداوند به حضرت موسی (ع) فرمود : من تو را برای نفس خودم پروراندم « واصطنعتک لنفسی ». (طه / 41)

در سوره طه درباره موسی (ع) فرمود : چون سحره به موسی سحرشان را نشان دادند ، در خیال او چنین می نمود که آنها به شتاب می خزند ، پس موسی (ع) در نفسش احساس ترس کرد « فاوجس فی نفسه خیفة موسی ». (طه / 67)

حضرت موسی (ع) به خداوند عرضه داشت : پروردگارا من جز اختیار نفس خود و برادرم را ندارم « لا املک الا نفسی و اخی ». (مائده / 25)

حضرت یعقوب

در سوره آل عمران فرمود : همه خوراکیها بر فرزندان إسرائیل (یعقوب) حلال بوده جز آنچه پیش از نزول تورات ، یعقوب بر نفس خودش حرام ساخته بود « ما حرم إسرائیل علی نفسه ». (آل عمران/93)

چون برادران یوسف به امر پدر از دروازه ای که فرمود به مصر در آمدند ، این کار ، ایشان را از قضای خداوند هیچ باز نداشت مگر همین که نیازی از نفس یعقوب بود برآورد « فی نفس یعقوب ». (یوسف/ 68)

یوسف

پادشاه مصر به زنان گفت : آن هنگامی که نفس یوسف را میخواستید « یوسف عن نفسه » حال و کارتان چه بود ؟ گفتند : پاکا که خداوند است ، ما او را هیچ گناهکار نمی دانیم همسر عزیز (مصر) گفت : اکنون حق آشکار گشت : من از نفس یوسف او را خواستم « انا راودته عن نفسه ». (یوسف/51)

چون مأموران از بار بند های برادران یوسف پیمانۀ زرین از بنیامین به سرقت یافتند ، برادران گفتند : اگر بنیامین دزدی میکند (شگفت انگیز نیست) برادری داشت که او نیز از پیش دزدی کرده بود « فاسرها یوسف فی نفسه ». (یوسف/ 77)

برداشت از گلستان کشمیری