بالاترین درجه اهمیت در دین ما به تفکر داده شده است که آن بستر و کلید عبادت واقعی خداوند می باشد آنجا که می فرمایند: تفکر ساعه خیر من عباده سبعین سنه ساعتی تفکر الهی بهتر از عبادت هفتاد ساله است. اوصاف الاشراف؛ ص 43/ آری با اندک تاملی در سوره قدر و تفاسیر و روایات اهل بیت در می یابیم که شب قدر شبی است که هدایت انسان و رهایی او از زندان شقاوتها در دریافتن راز این شب است،شبی که در عین اینکه شب نزول قرآن است اما انگشت اشاره به سوی قرآن ناطق دارد.

شب قدر

شب قَدر یا لَیلَةُ القَدر شب نزول قرآن و مقدّر شدن امور یکساله انسانهاست. قرآن در سورههای قدر و دخان از این شب سخن گفته است. در قرآن و روایات ارزش شب قدر بیش از هزار ماه دانسته شده است. این شب بافضیلتترین شبِ سال و شب رحمت الهی و آمرزش گناهان است و در آن، فرشتگان به زمین میآیند و بنابر برخی از احادیث شیعه، مقدرات سال آینده بندگان را بر امام عرضه میکنند.

زمان دقیق شب قدر، روشن نیست، ولی بر اساس بسیاری از روایات، در ماه رمضان واقع شده است و به احتمال زیاد یکی از شبهای ۱۹، ۲۱ و یا ۲۳ این ماه است. شیعیان بر شب ۲۳ رمضان و اهل سنت بر شب ۲۷ رمضان تاکید بیشتری دارند.

شیعیان در این شبها با الگوگیری از معصومان(ع)، به شبزندهداری، خواندن قرآن، دعا و دیگر آیینها و اعمال این شب میپردازند. ضربت خوردن و شهادت امام علی(ع) در این شبها نیز به اهمیت آن نزد شیعیان افزوده و سوگواری برای آن امام با آیینهای شب قدر همراه شده است.

«قَدْر» کلمهای عربی به معنای اندازه، تقدیر و سرنوشت است. درباره اینکه چرا این شب را «قدر» نامیدهاند، دلایلی ذکر شده است:

از شب قدر به نامهای «لیلةالعظمه» و «لیلةالشرف» نیز یاد شده است.

جایگاه و اهمیت

شب قدر برترین و مهمترین شب سال در فرهنگ اسلامی است.بنابر روایتی از پیامبر(ص)، شب قدر از موهبتهای خدا بر مسلمانان است و هیچیک از امتهای پیشین از این موهبت برخوردار نبودهاند.در قرآن کریم، سورهای کامل به توصیف و ستایش شب قدر اختصاص یافته و بدین نام (سوره قدر) خوانده شده است.در این سوره، ارزش شب قدر بیشتر از هزار ماه دانسته شده است.آیات یکم تا ششم سوره دخان نیز به اهمیت و رخدادهای شب قدر میپردازد.

در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که بهترین ماه، رمضان است و قلب ماه رمضان، شب قدر است.همچنین از پیامبر(ص) نقل کردهاند که شب قدر، سَروَر شبهاست.بنابر منابع روایی و فقهی، روزهای قدر نیز همانند شبهای آن گرانقدر و با فضیلتاند. در برخی از روایات آمده است که فاطمه(س) سرّ شب قدر است و هر کس منزلت فاطمه(س) را درک کند، شب قدر را درک کرده است.وقوع برخی حوادث همانند شهادت امام علی(ع) در دهه سوم ماه رمضان، بر اهمیت این شبها، نزد شیعیان افزوده است و آنان در این شب در کنار اهتمام به اعمال مستحب مخصوص این شبها، برای آن امام نیز سوگواری میکنند.

شب قدر شب شناخت انسان کامل است اینکه انسان تبلور نور قرآن را در وجود او مشاهده می کند و در آینه او گم شده خویش را بلکه خویش را خواهد یافت؛ همه چیز برای آن است که در سایه شناخت قدرِ لیلة القدر ،بنده قدر خود را دریابد و قرآن را با پیامبر قرآن و امر را با صاحب الامر و لذت انسان بودن را در طریق عبودیت درک کند که سعادت در گرو بندگی خداست.

نزول قرآن

آیه اول سوره قدر و آیه سوم سوره دخان، بیانگر نزول قرآن در شب قدر است.محمد عبده معتقد است آغاز نزول تدریجی قرآن در ماه رمضان بوده است؛اما بیشتر مفسران معتقدند در این شب، قرآن به صورت یکباره از لوح محفوظ به بیت المعمور یا قلب پیامبر(ص) نازل شده که به آن، نزول دفعی یا نزول اجمالی قرآن میگویند.

تقدیر امور

امام باقر در توضیح آیه چهار سوره دخان میگوید هر ساله در این شب، تقدیر سال آینده هر انسانی نوشته میشود.بر همین اساس در برخی از روایات، شب قدر به عنوان ابتدای سال دانسته شده است. علامه طباطبایی میگوید: مراد از قدر، تقدیر و اندازهگیری است و خداوند در این شب، اموری از قبیل زندگی، مرگ، روزی، سعادت و شقاوت انسانها را مشخص میسازد.بر پایه برخی از روایات، ولایت امام علی و سایر اهلبیت(ع) نیز در همین شب، مقدر و امضاء گردیده است.

آمرزش گناهان

بنا بر منابع اسلامی، شب قدر شب ویژه رحمت الهی و آمرزش گناهان است و شیطان در این شب به غل و زنجیر کشیده شده و درهای بهشت برای مؤمنان باز میشوند. از پیامبر(ص) روایت شده است: هر کس شب قدر را احیا کند و مؤمن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، همه گناهانش بخشیده میشود.

نزول فرشتگان

بر اساس آیات سوره قدر، فرشتگان و روح در شب قدر بر زمین فرود میآیندو طبق برخی احادیث، برای ابلاغ تقدیر سال آینده نزد امام میروند و آنچه مقدر شده را به او ابلاغ میکنند. امام باقر میفرماید: در این شب، فرشتگان به دور ما طواف میکنند و ما بدینگونه متوجه شب قدر میشویم.در روایات دیگری به شیعیان توصیه شده که از این مسئله به عنوان استدلالی برای اثبات ضرورت امامت و حقانیت شیعه استفاده شود؛ بدین ترتیب که در هر عصری باید امام معصومی وجود داشته باشد تا فرشتگان، مقدرات را به او ابلاغ کنند.

مفسران شیعه با استناد به ظاهر آیات سوره قدر معتقدند شب قدر اختصاص به شب نزول قرآن در عصر پیامبر(ص) ندارد، بلکه هر سال تکرار میشود. روایات بسیاری نیز که به عقیده برخی در حد تواتر است، این مطلب را تأیید میکند. با این حال، زمان دقیق شب قدر معلوم نیست و در آیات و روایات، تصریحی به اینکه شب قدر کدامیک از شبهای سال است، وجود ندارد. ولی روایات بسیاری تاکید میکند که شب قدر در ماه رمضان واقع شده است.

در روایات شیعه بر احیا گرفتن سه شب ۱۹، ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان تاکید بیشتری شده و از میان این سه شب نیز اهتمام به شب بیست و سوم بیش از بقیه شبهاست.بنابر روایتی دیگر، شب نوزدهم تقدیرها نوشته میشود و در شب بیست و یکم، إبرام (قطعی) میگردد در شب بیست و سوم امضای نهایی اتفاق میافتد. شب ۲۷رمضان و شب نیمه شعبان هم دو احتمال دیگر برای شب قدر است.

عظمت و فضیلت این شب را بر سایر شبها از این امور میتوان به دست آورد:

1. آمرزش گناهان: پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله در تفسیر سوره «قدر» فرمودند: «هر کس شب قدر را احیا بدارد و مؤمن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، تمامی گناهانش آمرزیده میشود.

2. قلب رمضان: امام صادق علیهالسلام فرمودند: «از کتاب خدا استفاده میشود که شماره ماههای سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سرآمد ماهها ماه رمضان است و قلب ماه رمضان لیلة القدر است».

3. بهتر از هزار ماه: در فرهنگ غنی اسلام، همه چیز را با معیارهای الهی میسنجند و بر همین اساس قرآن در مورد شب قدر میفرماید: «لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْر» در دعای 44 صحیفه سجادیه نیز میخوانیم: «(عبادت و بندگی در) شبی از شبهای آن، آن را برابر با (عبادت در) شبهای هزار ماه قرار داد (چون خیرات و برکات و سودهای دینی و دنیوی در آن است) و آن را شب قدر نامید».

4. نزول قرآن: طبق روآیات، مجموع قرآن در شب قدر نازل شده است. این نزول دفعی و یکباره قرآن است، اما نزول تدریجی قرآن طی 23 سال دوران نبوت پیامبر گرامی صلیاللهعلیهوآله بهصورت الفاظ نازل شده است.

5. نزول ملائکه: نزول ملائکه و روح در شب قدر نشانه شرافت آن بر هزار ماه است. امام باقر علیهالسلام فرمودند: «عمل صالح در شب قدر از قبیل نماز، زکات و کارهای نیک دیگر بهتر است از عمل در هزار ماهی که در آن شب قدر نباشد.»

6. عرضه اعمال بر حجت خدا: بنا بر روآیات و ظاهر آیت سوره قدر، شب قدر منحصر به زمان رسول خدا صلیاللهعلیهوآله نیست و فرشتگان در شب قدر مقدّرات یک سال را نزد «ولی مطلق زمان» میآورند و بر او عرضه میکنند. این واقعیت از روز نخستین وجود داشته است و تا قیامت هم ادامه خواهد یافت. از سویی نیز بنابر روآیات زمین از نخستین روز خلقت تا آخر فنای دنیا بیحجّت نخواهد بود چنانکه امام علی علیهالسلام فرمودند: «شب قدر در هر سالی هست، در این شب امور همه سال (و تقدیرها و سرنوشتها) فرو فرستاده میشود. پس از درگذشت پیامبر صلیاللهعلیهوآله نیز این شب صاحبانی دارد». حجت خدا در زمین در زمان حاضر وجود مقدّس و مبارک حضرت مهدی عجلاللهتعالیفرجهالشریف است و اوست که حجت خدا و وصی اوصیا و خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله و معصوم از هر گناه و پلیدی است و لذا صاحب شب قدر است.

فرصت را غنیمت شمریم

بهترین عمل علاوه بر انجام کارهاییکه فرمودند تفکر در عالم هستی و خلقت انسان و اعمال انجام شده و بررسی مایب وگناهان و اخلاق پسندیده و اصلاح رابط خود و خداوند و برکنار زدن پرده های حچاب بین ما و باریتعالی و امام زمانمان بسیار با ارزش است و ارزشی بی عظیم دارد ،و موجب ترقی و کمال طلبی خواهد شد انشااالله بشرط تفکر عمیق و توبه واقعی .شب قدر فرصتی است زرین و طلایی برای شستوشوی آینه دل. آن شب بهترین فرصت است تا خوبیها را جایگزین بدیها، صلح و صفا را جایگزین اختلاف و تفرقه، احسان و نیکی را جایگزین ظلم و ستم، احسان به والدین را جایگزین عاق والدین، و صله رحم را جایگزین قطع رحم نماییم. نیکو و شایسته است با صدقات قدمی در جهت آبادانی خانه آخرت برداریم و با اعمال نیک و خیر، ثواب دو چندان ببریم. در شب قدر که شبزندهداری میکنیم، خداوند نام ما را در گروه نیکبختان ثبت میکند و آتش جهنم را بر ما حرام میسازد. ایا توفیقی بالاتر از این هست که آتش جهنم بر ما حرام شود و به خدا نزدیک شویم؟ دعاهای شبهای رمضان مجموعهای است بصیرتبخش که با تکرار تلاوت آنها به صورت هدفهایی برای ما در میاید. پس هنگام خواندن این ادعیه شایسته و بهتر است مفهوم آنها را نیز همواره مدنظر داشته باشیم و با تلاش و کوشش به سوی این هدفهای مطرح شده در دعاها گام برداریم.

سیره معصومان

در حدیثی از امام علی(ع) آمده است که پیامبر(ص) در دهه سوم ماه رمضان، رختخوابش را جمع میکرد و برای اعتکاف به مسجد میرفت و با وجود آنکه مسجد مدینه سقف نداشت، حتی در زمان بارندگی نیز مسجد را ترک نمیکرد. همچنین نقل شده است که پیامبر(ص) در شبهای قدر بیدار بود و به صورت افراد خوابآلود نیز آب میپاشید.

روش فاطمه(س) این بود که شب قدر را تا صبح به عبادت میپرداخت و فرزندان و خانواده خود را نیز به بیدار ماندن و عبادت وادار میکرد و مشکل خواب آنها را با کمتر غذا خوردن و خوابیدن در روز برطرف مینمود.معصومان(ع) در شبهای قدر، حضور در مسجد و شبزندهداری را ترک نمیکردند؛بر اساس روایتی، امام صادق(ع) در یکی از شبهای قدر به شدت مریض بود، با این حال از اطرافیانش خواست او را به مسجد ببرند تا در آنجا عبادت کند.

اعمال شبهای قدر

اعمال شبهای قدر دو نوع است:

اعمال شبهای قدر
اعمال مشترک	غسل دو رکعت نماز، در هر رکعت بعد از حمد، هفت مرتبه سوره توحید خوانده میشود و نمازگزار بعد از اتمام نماز هفتاد مرتبه اَسْتَغْفِرُ اللّهَ وَاَتُوبُ اِلَیهِ میگوید. احیا داشتن (بیدار ماندن و عبادت کردن) در این شبها. صد رکعت نماز (هر دو رکعت به یک سلام) خواندن دعای «اَللهمَّ اِنّی اَمسیتُ لَکَ عَبداً...» قرائت دعای جوشن کبیر زیارت امام حسین(ع) قرآن به سر گرفتن و خدا را به چهارده معصوم سوگند دادن
شب نوزدهم	صد بار ذکر «اَستَغفِرُاللهَ رَبّی و اَتوبُ اِلیهِ» صد بار ذکر «اَلّلهُمَّ العَن قَتَلَةَ اَمیرِالمُؤمِنینَ» دعای: «اَللّهُمَّ اْجْعَلْ فیما تَقْضی وَتُقَدِّرُ مِنَ الاَْمْرِ الْمَحْتُومِ...»
شب بیست و یکم	خواندن دعاهایی که مربوط به دهه آخر ماه رمضان است. دعای: یا مُولِجَ اللَّیلِ فِی النَّهارِ...
شب بیست و سوم	خواندن دعاهایی که مربوط به دهه آخر ماه رمضان است. خواندن سورههای عنکبوت، روم و دُخان هزار مرتبه خواندن سوره قدر خواندن دعاهای جوشن کبیر، مکارم الاخلاق و افتتاح غسلی در ابتدای شب و غسلی در انتهای آن دعای: اَللَّهُمَّ امْدُدْ لِی فِی عُمُرِی وَ أَوْسِعْ لِی فِی رِزْقِی... دعای: اَللَّهُمَّ اجْعَلْ فِیمَا تَقْضِی وَ فِیمَا تُقَدِّرُ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْتُومِ... دعای: یا بَاطِنا فِی ظُهُورِهِ وَ یا ظَاهِرا فِی بُطُونِهِ ... خواندن دعای سلامتی امام زمان(عج).