سوره مریم (س)

سوره مریم نوزدهمین سوره قرآن به ترتیب کتابت و چهلوچهارمین سوره بهترتیب نزول و از سورههای مکی است. این سوره بهدلیل حکایت داستان حضرت مریم به نام ایشان نامگذاری شده است. این سوره ۹۸ آیه دارد و از سورههای مثانی است. پیام اصلی این سوره بشارت و انذار است که در قالب داستانهایی از پیامبران بیان شده است. در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که قرائت این سوره موجب حفظ جان و مال و فرزند است. داستان حضرت مریم و حضرت زکریا در این سوره ذکر شده و به داستان حضرت ابراهیم و حضرت موسی نیز اشاره شده است.

این سوره را به این دلیل سوره مریم نامیدهاند که داستان حضرت مریم را حکایت میکند. نام دیگر این سوره کهیعص (کا ها یا عین صاد) است. سوره مریم با همین حروف مُقَطَّعه آغاز میشود.

سوره مریم جزو سورههای مکی و در ترتیب نزول، چهل و چهارمین سورهای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، نوزدهمین سوره استو در جزء ۱۶ قرآن جای دارد.

سوره مریم ۹۸ آیه، ۹۷۲ کلمه و ۳۹۳۵ حرف دارد. این سوره از نظر حجمی جزو سورههای مَثانی و کمتر از نیم جزء قرآن است. سوره مریم از سورههایی است که با حروف مُقَطَّعه آغاز میشوند.

محتوا

تفسیر نمونه محتوای سوره مریم را در سه بخش چنین بیان کرده است: ۱. سرگذشت زکریا، مریم، مسیح(ع)، یحیی، ابراهیم و فرزندش اسماعیل، ادریس نبی و بعضی دیگر از پیامبران الهی که مهمترین بخش سوره است؛ ۲. مسائل مربوط به قیامت و چگونگی رستاخیز و سرنوشت مجرمان و پاداش پرهیزکاران و مانند آن؛ ۳. نفی فرزند از خداوند و مسئلۀ شفاعت. بنابر تفسیر المیزان پیام اصلی این سوره بشارت و انذار است که در قالب داستانهای پیامبران بیان شده است.

منظور از کهیعص

درباره معنای حروف مُقَطَّعۀ آغاز سوره مریم (کهیعص)، دو دسته روایات در منابع اسلامی نقل شده است:

۱. روایاتی که هر یک از این حروف را اشاره به یکی از اسما بزرگ خداوند میدانند: «ک» اشاره به کافی، «ه» اشاره به هادی، «ی» اشاره به ولی، «ع» اشاره به عالم و «ص»اشاره به «صادق الوعد» (کسی که در وعدۀ خود صادق است) دارد.

۲. روایاتی که این حروف مقطعه را به واقعه کربلا تفسیر کردهاند: «ک» اشاره به «کربلا»، «هاء» اشاره به «هلاکشدن خاندان پیامبر(ص)»، «ی» اشاره به «یزید»، «ع» اشاره به «عطش» و «ص» اشاره به «صبر و استقامت» امام حسین و یارانش دارد.

علامه طباطبایی روایات دسته نخست را به دلیل اینکه حرف «ی» ربطی به «ولی» ندارد، ناصحیح میداند. برخی اهل سنت نیز حروف مقطعه آغازین سوره مریم را از اسامی خداوند دانستهاند.

داستانها و رویاتهای تاریخی

حضرت زکریا فرزندی نداشت و از این موضوع ناراحت بود. به درگاه خداوند دعا کرد که پیر شدهام و از اینکه پس از من بستگانم از آیین تو پاسداری نکنند بیمناکم و از سویی همسرم نازاست. تو خودت به من جانشینی عطا کن. خداوند در استجابت دعا زکریا، او را به پسری به نام یحیی بشارت میدهد. حضرت زکریا که اسباب ظاهری را مهیا نمیدید؛ چون خودش پیر بود و همسرش نازا، از خداوند پرسید که چگونه ممکن است پسری داشته باشم؟ خداوند نیز در پاسخ فرمود که خداوندی که از هیچ همه چیز را خلق کرده، فرزنددار شدن تو برای او آسانتر است. حضرت زکریا از خداوند نشانهای خواست و خداوند گفت که سه شبانه روز جز برای ذکر خداوند، توان سخن گفتن نخواهی داشت. زکریا با شنیدن این بشارت به مردم گفت که تسبیح خداوند بگویید که خداوند نعمت بزرگی به من خواهد داد که همه مردم از آن بهرهمند خواهند شد. سپس خداوند از آیه ۱۲ تا ۱۵ این سوره، حضرت یحیی فرزند زکریا را خطاب میکند و صفات نیکوی او را میشماد.

حضرت مریم از خانواده خود جدا شد و مکانی را برای رازونیاز انتخاب کرد. خداوند میفرماید، فرشتهای را در قالب مردی زیبا نزد مریم فرستادیم و مریم از ترس گناه به خداوند پناه برد. در این هنگام فرشته خود را معرفی کرد که من از طرف خداوند آمدهام تا پسری را به تو هدیه دهم. این خبر نگرانی دیگری برای حضرت مریم داشت که چگونه من فرزندار شوم در حالیکه ازدواج نکردهام. آن فرشته او را آرام میکند که این کار برای خداوند آسان است و نشانه و رحمتی از سوی پروردگار است. حضرت مریم باردار شد و به همین دلیل به جای دورتری از بیتالمقدس رفت. وقتی زمان وضع حمل مریم شد، او به کنار درختی رفت و از شدت ناراحتی آرزو کرد که کاش مرده بودم و فراموش شده بودم. در این هنگام ندایی رسید که خداوند از زیر پای تو چشمهای گوارا جاری کرده و از شاخه خشک درخت بالای سرت خرمای تازه برایت مهیا کرده است. همچنین خداوند به مریم میگوید که برای پاسخ به تهتمتهایی که درباره فرزندت به تو میزنند، سه روز، روزه سکوت بگیر و با کسی حرف نزن؛ البته این نوع روزه در اسلام حرام است. فرزند مریم به دنیا آمد و او با فرزندی در آغوش به میان قوم خود بازگشت. برخی تهمتهایی به او زدند و حضرت مریم اشارهای به فرزندش کرد که با او سخن بگویید. مردم گفتند چگونه با کودکی در گهواره سخن بگوییم؟ در اینجا بود که فرزند مریم در گهواره لب به سخن گشود: «من بنده خداوند هست. او کتابی به من داده و مرا پیامبر قرار داده است. همچنین وجود مرا با برکت کرده و مرا به نماز و زکات امر کرده و مرا نیکوکار کرده است؛ نه جبار و شقی. سلام خداوند بر من، روزی که زاده شدم، روزی که میمیرم و روزی که زنده برانگیخته میشوم.»

در ادامه این سوره اشارهای به داستانهایی از حضرت ابراهیم، حضرت موسی میکند.

آیات مشهور

ترجمه: خدای رحمان کسانی را که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند، محبوب همه میگرداند. (۹۶)

آیه ۹۶ سوره مریم به آیه ود شهرت دارد. عالمان و مفسران شأن نزول آیه را در حق امام علی(ع) دانسته و روایات فراوانی در این زمینه ذکر کردهاند. در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که پیامبر(ص) در حق امام علی(ع) دست به دعا بلند کرد و از خداوند خواست تا محبت علی(ع) در دلهای مؤمنان و هیبت و عظمت وی در دلهای منافقان قرار بگیرد. بعد از این دعا آیه نازل شد.

فضیلت و خواص